Mooi van lelijkheid
Hij graaft met zijn tanden in plaats van met zijn handen, maar dat is nog niet eens het raarste aan deze uiterst zeldzame Hongaarse molrat. Hij is ook een volle neef van een van de lelijkste dieren ter wereld. Onder wiens absurde uiterlijk verrassend mooie eigenschappen schuilen…
Zo hee! Ik had deze week even een momentje op Facebook. In een artikel van The Guardian stelt actrice Jamie Lee Curtis dat hele generaties vrouwen momenteel worden mismaakt door plastische chirurgie en ‘cosmetische ingrepen’. Dat ben ik roerend met haar eens, ik zie steeds meer dezelfde strakgetrokken, opgespoten dameshoofden. En ze lijken allemaal op elkaar.
Dertig jaar geleden toeterde ik al in mijn jeugdige overmoed: ‘straks heeft iedereen zo’n kop die ze bij de Blokker hebben gekocht, mij niet gezien! Ik word lekker zo’n vrouw die al haar eigen rimpels nog heeft!’ (En hopelijk ook nog al haar eigen tanden, wenste ik daar dan stilletjes achteraan.)
Dat statement van ‘al haar eigen rimpels nog’ plaatste ik als reactie op het betoog van Jamie Lee Curtis en dit leverde in twee dagen tijd niet alleen zo’n 600 hartjes en duimpjes op, maar ook nog eens meerdere complimenten over mijn uiterlijk. Dat was best fijn. Al heb ik uiteraard geen profielfoto op Facebook gezet waarop mijn rimpels zo prominent mogelijk uitkomen.
Sommige dieren zijn schijnbaar expres zo lelijk mogelijk gemaakt
Enge lichaamsvreemde opvullers in mijn gezicht wil ik nog steeds niet. Maar af en toe schrik ik echt wel als ik in de spiegel kijk. Daar ga ik niet over liegen. Soms herken ik mezelf amper met al dat craquelé. Dan troost ik me met de gedachte dat gezondheid en levensblijheid op mijn 65ste toch echt veel belangrijker zijn dan jeugdige schoonheid. En dat mooie buitenkanten heel snel gaan vervelen als ze niet gepaard gaan met ook een mooie binnenkant. Terwijl omgekeerd ‘lelijke’ mensen super aantrekkelijk zijn als ze alleen al een echt goed gevoel voor humor hebben.
Maar genoeg over de menselijke vanitas. Heb je wel eens op internet zo’n verkiezing van Lelijkste Dier Ter Wereld gezien? Die wordt bijna altijd gewonnen door de blobvis Psychrolutes microporos . Maar blobbie wordt steevast op de hielen gezeten door de naakte molrat Heterocephalus glaber uit Oost-Afrika. Kijk dan, is het geen beauty?

Grapje. Zo’n beetje alles wat op aarde groeit, bloeit, loopt, vliegt of zwemt is van een stralende schoonheid, maar sommige dieren zijn door Moeder Natuur schijnbaar voor de lol expres zo lelijk mogelijk gemaakt. Misschien omdat schoonheid en lelijkheid nu eenmaal twee kanten van dezelfde medaille zijn.
Non-descripte handjes die net zo goed voetjes kunnen zijn
Op de naakte molrat heeft ze extra haar best gedaan. De kleurige veren en streelzachte vachtjes waren op, maar er lagen nog wat gelige losse tanden die nergens pasten, plus zeer slechtziende kraaloogjes en een lapje rimpelig roze vel met hier en daar een tasthaar, een paar non-descripte handjes waar je net zo goed voetjes van kunt maken en voilá… de naakte molrat was klaar! Inderdaad een extreem lelijk dier, zeker in vergelijking met bijvoorbeeld een majestueuze tijger, een sierlijke knobbelzwaan of een beeldig ijsvogeltje.
Maar de naakte waarheid is dat tijgers, knobbelzwanen en ijsvogels kanker kunnen krijgen en naakte molratten niet.
Bovendien worden tijgers in het wild maar 10 tot 15 jaar oud. De oudste tijger in gevangenschap werd 26. Ook knobbelzwanen worden in de vrije natuur maar een jaar of 10. IJsvogels worden gemiddeld 7, met soms een maximale uitschieter naar 15.
Naakte molratten worden in het wild makkelijk 30, tot soms zelfs bijna 40 jaar oud! Dat is voor een knaagdier van dit formaat bijna niet te geloven. Onze gewone bruine rat wordt in het wild maar 2 of 3 jaar oud en tamme ratten bij hoge uitzondering 4 à 5 jaar.
Stel je voor dat we ineens weten hoe je levenslang kankervrij blijft!
Wat is het geheim van deze oerlelijke, maar stokoude en kankervrije naakte molratten? Dat zouden zo’n beetje alle wetenschappers ter wereld ook weleens willen weten. Dus wordt er al jarenlang koortsachtig onderzoek gedaan om de genetische geheimen van Heterocephalus glaber te ontcijferen. Want stel je voor dat we ineens zouden weten hoe je gegarandeerd levenslang kankervrij blijft! Maar ook: stel je voor dat we ineens weten hoe je kerngezond heel, heel, heel oud kan worden! Daar zouden alleen al de megalomane multimiljardairs van deze wereld graag een lieve cent voor over hebben…
De wetenschap is al een heel eind op weg met het kraken van de molrat-codes.
Zo blijken naakte molratten een dubbele genetische bescherming tegen ongewenste celdeling te hebben. In 2023 waren wetenschappers in staat om een van deze kankerwerende genen over te brengen van naakte molratten op muizen. Hierdoor werden de muizen gezonder en leefden ze ook langer.
Bij voedseltekorten zet hij zijn hele systeem op de waakvlam
Ook razend interessant is het feit dat naakte molratten niet aftakelen als ze (heel) oud worden. Ze blijven tot hun dood kerngezond. Hun bloedvaten blijven opvallend vaak in optimale conditie. Waarschijnlijk heeft dit te maken met hun vermogen om hun metabolisme enorm te verlagen als reactie op slechte omstandigheden. Dus in tijden van voedselschaarse bijvoorbeeld, kan een naakte molrat zijn hele systeem op een waakvlammetje zetten, zodat hij amper nog voedsel nodig heeft. Wetenschappers noemen dit ‘leven in pulsen’.
Had ik al gezegd dat de naakte molrat in feite een soort wonderdier is, net als het verbazingwekkende beerdiertje? Nee? Nou, afgezien van het feit dat hij kankervrij en kerngezond stokoud kan worden, is hij ook nog eens immuun voor pijn.
Dat is ook wel nodig, want zijn leefgebied is niet bepaald een fris en zonnig lenteweitje. Naakte molratten leven in kolonies in ondergrondse tunnelsystemen van soms wel 3 tot 5 kilometer lang en 2 meter diep, meestal met 100 en soms zelfs met 300 soortgenoten bij elkaar!
De lucht wordt zo zuur, dat het pijn doet
Dat is nogal een benauwde woonomgeving. Sterker nog, het is zelfs een zeer gevaarlijke woonomgeving. Want in zulke slecht geventileerde, zuurstofarme leefruimtes ontstaan al gauw hoge concentraties koolstofdioxide. Daardoor wordt de lucht die de bewoners inademen zo zuur, dat het op pijnlijke wijze brandt in hun neusjes, in hun ogen en op hun blote roze vel.
Maar Heterocephalus glaber is goed aangepast op deze barre leefomstandigheden: ten eerste kan hij wel 18 minuten zonder zuurstof, ten tweede heeft hij een heel lage stofwisseling en ten derde zitten er geen neurotransmitters in zijn cutane sensorische huidvezels, waardoor hij veel minder pijngevoelig is dan andere knaagdieren. Die brandende extreem zure lucht doet hem dus helemaal niks.
Hij gaat gewoon onbekommerd zijn dagelijkse gangetje, op zijn dunne korte pootjes waarmee hij net zo snel achteruit als vooruit kan lopen. In naam van zijn koningin (het enige vrouwtje in de kolonie dat zich mag voortplanten, net als bij bijen en mieren) graaft hij onverstoorbaar verder aan zijn gangensysteem met die rare lange gele tanden. Die trouwens net onder zijn neus in zijn gezicht zijn geplant, zodat hij zijn mond stijf dicht kan houden tijdens het graven. Dat voorkomt zinloos zandhappen.
Jaja, Moeder Natuur heeft echt heel goed nagedacht over dit dier…

Ondanks zijn onaantrekkelijke uiterlijk en stikbenauwde woonomgeving, is de naakte molrat dus een uitermate respectabele diersoort, die de mensheid in de toekomst misschien nog veel gaat brengen.
Ik was dan ook zéér blij verrast toen ik las dat op ongeveer een half uur rijden bij mijn Hongaarse dorp vandaan, in een natuurreservaat van 114 hectare vlakbij Baja, een uiterst zeldzaam familielid van de naakte molrat leeft! Flatteus geportretteerd op de hoofdfoto van dit artikel.
In tegenstelling tot zijn blote neef uit Afrika draagt deze 15 tot 24 centimeter grote Hongaarse molrat een bontjasje. Gek genoeg heet hij in het Nederlands niet molrat, maar Westelijke blindmuis. Hij is trouwens niet echt blind, maar je ziet zijn ogen niet omdat ze maar 1 millimeter groot zijn en verstopt zitten in die dichte vacht. Eigenlijk fungeren de oogjes alleen als lichtmeters. Hij oriënteert zich in zijn 100 meter lange en 4 meter diepe gangen vooral op reuk en gehoor, en ook op temperatuurverschillen die hij met zijn snorharen kan waarnemen. Bovendien is zijn innerlijke GPS afgesteld op het magnetisch veld van de aarde.
De Hongaarse molratten zijn onderling niet te kruisen
Voor de biologen onder ons: ‘de’ Westelijke blindmuis Nannospalax leucodon is een supersoort, die bestaat uit vier cryptische soorten in het Karpatenbekken. Cryptische soorten zijn niet hetzelfde als ondersoorten. Ondersoorten kunnen onderling kruisen, maar een cryptische soort verschilt genetisch te sterk voor succesvolle voortplanting met anderen.
Dus Nannospalax (leucodon) montanosyrmiensis, die hier bij mij in de buurt leeft in het reservaat bij Baja en bij Kelebia, Ásotthalom, het Servische Subotica en Albertisa in het comitaat Pest, kan zich NIET voortplanten met Nannospalax (leucodon) hungarius, die te vinden is in Battonya en Tompapuszta in het comitaat Csongrad en Hajdúbagos en Kunmadaras in het comitaat Jász-Nagykun-Szolnok. En ook niet met Nannospalax (leucodon) transsylvanicus, die uitsluitend voorkomt in Hajdúhádhaza, Hajdúbagos en Józsa in het comitaat Hajdú-Bihar.
En toch lijken deze cryptische molratten allemaal als twee druppels water op elkaar. Ze zijn met het blote oog slechts van elkaar te onderscheiden door -lach niet- de cariës in hun tanden.
Een streng beschermd natuurreservaat in Baja, speciaal voor hem
Nannospalax (leucodon) montanosyrmiensis komt eigenlijk maar op één plek ter wereld voor (dat is ook wat het woord ‘endemisch’ betekent) en dat is toevallig precies mijn regio op de grens tussen Hongarije en Servië. Zoals gezegd is hij super zeldzaam, maar toch gaat het best goed met ‘m. In het zeer streng beschermde reservaat in Baja, dat speciaal is opgericht voor Nannospalax (leucodon) montanosyrmiensis, nemen zijn aantallen toe. Plaatselijke wetenschappers schatten dat er momenteel zo’n 600 tot 700 exemplaren leven.
De Hongaarse molratten eten ondergronds plantenwortels, bollen en knollen. Daardoor werden ze pakweg een halve eeuw geleden nog beschouwd als plaagdieren voor de landbouw. Maar inmiddels worden ze allemaal met uitsterven bedreigd. Vooral door het diepe ploegen van moderne landbouwmachines, waardoor niet alleen ondergrondse gangen worden vernield, maar ook de dieren zelf.
Anders dan de naakte molrat leeft de Hongaarse molrat niet in een kolonie. Integendeel, het is juist een heel territoriaal en asociaal type. Hij leeft het liefst in zijn eentje zijn hele leven onder de grond, waar hij zijn gangenstelsel zo comfi mogelijk voor zichzelf heeft ingericht. Met een aparte wc-kamer om zijn behoefte te doen, voorraadkamers vol wortels en knollen voor de winter en verschillende slaapkamers.
Hij graaft zijn tunnels anders dan een mol, die overtollige grond afvoert naar buiten in de bekende molshopen. De Hongaarse molrat duwt overtollige grond met zijn neus stevig in de wanden van zijn tunnels. Daardoor zijn die wanden heel hard en storten ze niet makkelijk in. Als ze toch wat te zanderig zijn naar zijn mening, haalt hij klei uit lager gelegen bodemlagen en stuukt daar zijn muren mee. Overal is in de opgedroogde klei dan de afdruk van zijn neus te zien. Zijn ondermaatse handjes gebruikt hij amper bij het klussen. Hij doet gewoon alles met zijn hoofd.
Communiceren door intensief headbangen
Ook de communicatie met soortgenoten. Met intensief headbangen tegen de wanden van zijn tunnels waarschuwt hij soortgenoten dat ze niet bij hem in de buurt mogen komen. Tenzij het paartijd is en de andere soortgenoot een vrouwtje is. Dan is bezoek gepermitteerd. Het headbangen heeft ook een oriënterende functie. Door de vibraties in de wanden kan hij zich een driedimensionaal beeld van zijn omgeving vormen.
In hoeverre de Hongaarse molratten net zulke verbazingwekkende eigenschappen hebben als de naakte molrat uit Afrika, weten we eigenlijk nog niet. Er zijn te weinig Hongaarse molratten voor grootschalig onderzoek in laboratoria en de molratten die nog wel gedijen in hun laatste Hongaarse toevluchtsoorden, zijn zo streng beschermd dat ze ook niet ontvoerd mogen worden. Misschien is dat ook maar beter. Laten we eerst maar eens zorgen dat we hun leefgebieden weer enigszins veilig maken voordat we ze hun geheimen ontfutselen…
Kijk, in dit filmpje scherpt hij zijn tandjes. Die hij onafhankelijk van elkaar kan bewegen. Alweer een geheimzinnigheidje erbij.
Iets nieuws geleerd of geïnspireerd? Met een kleine vrijwillige bijdrage via onderstaande waarderingsknop help je mij enorm om gemotiveerd te blijven schrijven. Bij voorbaat mijn innige dank!
Images: lesser molerat door | naakte molrat door Chomez | naakte molrat in hand door John Brighenti | alles van Wikimedia Commons
