ArtikelenLeren van de natuur

Wordt pesten het nieuwe normaal?

Wereldwijd wordt minstens een half miljard mensen ernstig getreiterd. Maar ook dieren in de vrije natuur schrikken niet terug voor een potje jennen en sarren. Kunnen wij misschien iets over onszelf leren van pestende dieren?  

Je kunt er echt niet omheen: onze omgangsvormen zijn ingrijpend aan het veranderen. Of dat nu komt door de relatief veilige anonimiteit van social media, of doordat het steeds drukker wordt op deze planeet, of door de schrikbarende voorbeelden die hedendaagse politici geven… het wordt er allemaal niet gezelliger op. Is dit tij nog te keren?    

Volgens de media en het Centraal Bureau voor de Statistiek gaat onze mensenmaatschappij jaar in, jaar uit zwaar gebukt onder pesten. Kinderen jennen elkaar op school en online. Werknemers en leidinggevenden treiteren elkaar op de werkvloer. Zelfs bejaarden in verzorgingshuizen maken elkaar het leven zuur. Al dit ziekmakende gesar kost de samenleving jaarlijks een paar miljard euro en in veel gevallen drijft het mensen tot zelfmoord.

Toch heeft dit onhebbelijke gedrag bij lange na niet zoveel te maken met deze moderne tijd als je misschien zou denken. Want we konden altijd al goed treiteren. Pesten zit diep in onze genen, en ook dieren maken zich er in groten getale aan schuldig. Ze doen dat op twee verschillende manieren. Sterkere dieren die een zwakkere pesten, maar opvallend genoeg ook het omgekeerde: zwakkeren die het op een sterkere hebben gemunt.

Precisiepoepen en -braken op de indringer

Om met die laatste variant beginnen: je hebt vast wel eens gezien hoe kraaien in de lucht een buizerd lastig vielen. Bioloog Konrad Lorenz beschreef dit fenomeen in 1966 als eerste. Hij noemde het mobbing: agressief gedrag dat vooral voorkomt bij kleine vogels, die gezamenlijk uilen en andere roofvogels pesten.

Maar boze vogeltjes hebben het soms ook gemunt op katten, vossen, slangen en zelfs mensen. Onder luid gekrijs voeren ze dan duikvluchten uit, hinderlijk rond hun slachtoffer fladderend, klappend met hun vleugels en pikkend met hun snavels.

Kramsvogels, sterns en meeuwen vullen hun pestrepertoire nog aan met precisiepoepen en -braken op het slachtoffer. Ze kunnen een grote roofvogel zelfs zó ongenadig onderschijten, dat hij te zwaar en te plakkerig wordt om nog te kunnen opvliegen!

Met z’n allen sta je sterk. Daarom broeden veel vogels in kolonies. Soorten die in hun eentje niet kunnen of durven te mobben, nestelen graag in de buurt van vogels die dat juist wel doen. Zo profiteren ze mee van de moed van hun buren.

In het middelpunt van de belangstelling

Mobben heeft allerlei interessante functies: de belangrijkste is natuurlijk het beschermen van de jongen tegen roofdieren. Vogels waarvan de jongen vaak worden opgegeten, pesten het vaakst en het fanatiekst in het broedseizoen. Soms pesten ze als afleidingsmanoeuvre, zodat de roofvogel hun nest niet ontdekt en zelfs niet de kans krijgt om daar naar op zoek te gaan.

Mobben maakt ook verrassingsaanvallen onmogelijk, omdat de vijand ineens in het middelpunt van de belangstelling staat. Een kraai die een mals meeuwenkuikentje wil scoren in een meeuwenkolonie, komt meestal niet verder dan het ontwijken van aanvallen.

Oudervogels slaan met hun pestgedrag meerdere vliegen in één klap. Ze willen de indringer zodanig irriteren dat hij zich niet op de jacht kan concentreren en proberen hem weg te jagen. Maar zo waarschuwen ze meteen ook hun jongen dat er gevaar dreigt en hoe dat gevaar er precies uitziet. Mobben heeft dus tevens een educatief doel: zo leren jonge vogeltjes hun vijanden herkennen.

Verder is pesten een goede manier om aan roofdieren te laten zien hoe ongelooflijk fit en ongrijpbaar je bent. Bovendien maak je met zulke stoerdoenerij flink indruk op het andere geslacht, waardoor je meer succes hebt in de liefde. Dit laatste aspect blijkt ook voor menselijke pestkoppen een belangrijke beweegreden te zijn.

Het verschil tussen alarmroep en aanvalskreet

Pesten is tevens een prima manier om grotere vogels of zoogdieren weg te jagen bij een voedselbron. Terwijl een paar raven etende wolven of vossen horendol maken, kan de rest gauw het voedsel wegkapen!

Zowel voor als tijdens het pesten slaken vogels speciale mobbingkreten, bedoeld om soortgenoten op te trommelen. Deze aanvalskreten klinken anders dan alarmkreten, die alleen zijn bedoeld om een vluchtreactie op te roepen.

De mobbingroep van koolmezen bijvoorbeeld, heeft een frequentie van 4,5 kHz. Dit geluid kan grote afstanden overbruggen en alle koolmezen in de omgeving bereiken. Hun alarmroep heeft een hogere frequentie van 7 tot 8 kHz. Dat is lastiger op te pikken door uilen en andere roofvogels, die niet precies kunnen horen waar het geluid vandaan komt.

Voor een vogel alléén is mobben te gevaarlijk, maar zodra hij het samen met anderen doet verwatert het gevaar. Hoe meer pestkoppen, hoe sneller het roofdier zal vertrekken en hoe minder kostbare energie er wordt verspild.

Laffe buren krijgen straf

Wie zijn buren meteen te hulp schiet bij een pestpartij, kan zelf ook vaker op hulp rekenen. Types die op zo’n moment liever de andere kant op kijken, staan er later alleen voor wanneer zij zelf mobbinghulp nodig hebben. Vogels onthouden namelijk wie hen ooit heeft geholpen en wie niet: ze straffen laffe buren die zelden te hulp schieten en belonen betrouwbare buren.

Door zijn mobbende buren te helpen, verhoogt een vogel dus ook zijn eigen broedsucces en de veiligheid van zijn omgeving, want roofdieren verlaten een gebied sneller als plaaggeesten intensief samenwerken. Plekken waar ze vaak worden gepest, mijden ze liever!

Mobben komt het meest voor bij vogels, maar andere dieren doen het ook, zoals dolfijnen, orca’s, sommige vissen, of bijen en wespen, die massaal in de aanval gaan als iemand hun nest verstoort. Vooral apen zijn beruchte mobbers: langoeren en bavianen schrikken er niet voor terug om luipaarden het leven flink zuur te maken en kapucijnapen breken onder angstaanjagend gekrijs boomtakken af, die ze naar het roofdier smijten.

Pikorde: moet dat nou?

Maar hoe zit het als de rollen worden omgedraaid en sterkere dieren een zwakkere soortgenoot pesten? Neem bijvoorbeeld kippen en hun pikorde. Elke kip mag alle kippen die onder haar staan straffeloos pikken, maar ondergaat het ook gedwee als zijzelf door een hoger geplaatste kip wordt gepikt.

Precies hetzelfde geldt voor hyena’s en ook de laagst geplaatste wolf in een wolvenroedel is altijd de sjaak. Waar is dat nou voor nodig?

Gek genoeg zorgt een pikorde voor stabiliteit en minder zinloos geweld. Dieren met een pikorde hebben een lineair rangensysteem: elk lid van de groep is ofwel boven je geplaatst, ofwel onder je. Als iedereen gelijk was, dan zouden alle groepsleden de hele tijd met elkaar vechten om voedsel, lekkere slaapplekjes of sekspartners, waardoor ze veel te veel tijd en energie verspillen en er ook meer gewonden vallen. Dus in feite voorkòmt een pikorde juist agressie.

Negatieve aandacht is ook aandacht

Voor een Amerikaanse bosmarmot pakt het trouwens best voordelig uit om gepest te worden. Hij staat daardoor even middenin het centrum van de belangstelling, en dat levert hem voordelen op die de nadelen van het pesten verre overtreffen. Ongeveer zoals negatieve publiciteit in onze mensenwereld juist meer bezoekers oplevert voor een omstreden film…

Sociaal actieve marmotten doen het heel erg goed binnen de groep. Dat ze daardoor ook meer risico lopen op negatieve reacties van anderen nemen ze graag voor lief. Want gepeste marmotten hebben ook altijd veel vrienden.

Voor deze diersoort is sociaal incasseringsvermogen, oftewel goed kunnen verliezen minstens zo belangrijk en bewonderenswaardig als goed kunnen winnen. Dat geeft meer stabiliteit binnen de groep dan wanneer iedereen de sterkste wil zijn. Slachtofferschap is zelfs erfelijk bij Amerikaanse bosmarmotten, en daderschap gek genoeg niet!

Ineens waren alle pestkoppen dood

Als er binnen een groep dieren wordt gepest, dan is ook de rol van de omstanders belangrijk. Dat brengt me bij een behoorlijk opzienbarende gebeurtenis onder bavianen in Afrika. Deze apensoort staat bekend om de agressiviteit van de grote en sterke alfamannetjes. Het treiteren en aanvallen van vrouwtjes die de helft kleiner zijn is zo’n beetje hun grootste hobby. Ook terroriseren ze graag lager geplaatste mannetjes, waarvan ze weten dat die niet durven terug te bijten.

Dit hufterige gedrag is een bijwerking van de agressiviteit die alfamannen nodig hebben om te kunnen vechten met met hun gevaarlijkste vijand, het luipaard.

De Amerikaanse primatoloog Robert Sapolsky bestudeerde decennialang groepen bavianen in Kenia. Hij beschrijft hoe zo’n dikke dertig jaar geleden bij een groep van 62 bavianen ineens alle dominante mannetjes in één keer doodgingen. Ze hadden bij een lodge afvalvlees gegeten dat besmet was met rundertuberculose.

Alle ondergeschikte mannetjes en de vrouwtjes met hun jongen bleven over. Zij waren namelijk niet mee geweest op deze voedselstrooptocht voor echte kerels. Nu alle alfamannetjes waren overleden, gingen de overlevers zich ineens opvallend vreedzaam gedragen tegenover elkaar. Er werd amper nog geruzied, laat staan gevochten, en er werd veel meer gevlooid.

Wat bavianen kunnen, kunnen wij ook

Sapolsky was bang dat de groep nu niet langer in staat zou zijn om zich te verdedigen tegen gevaarlijke vijanden. Maar dat bleek niet het geval. De overleden alfamannen werden al gauw vervangen door alfamannen uit naburige bavianengroepen. Eén daarvan misdroeg zich net als de oude mannenkliek tegenover de zwakkere groepsleden. Maar dat werd niet getolereerd. Tot zijn ontzetting zag Sapolsky hoe de hele groep zich op het agressieve alfamannetje stortte en hem levend in stukken scheurde.

Inmiddels zijn er dertig jaar verstreken en is deze specifieke bavianengroep nog altijd een van de meest vreedzame groepen in Kenia. Al zijn alle apen van toen inmiddels allang dood. Het kan haast niet anders, of nieuwe bavianenmannen hadden instructies gekregen over de nieuwe ongebruikelijke omgangsvormen binnen deze groep. ‘Hoe, dat weten we niet precies,’ aldus Sapolsky, ‘maar het is overduidelijk dat mannelijke nieuwkomers les kregen in ‘sarren en bijten, dat doen wij hier dus niet’.

Deze nieuwe gedragsnormen doen de bavianen zichtbaar goed: uit hormoontesten blijkt dat zelfs de laagst geplaatste groepsleden aanzienlijk minder last van stress hebben dan hun buren uit twee andere groepen in de omgeving.

De huidige dominante alfamannen botvieren hun korte lontje nooit op vrouwtjes of ondergeschikten. Als ze echt even hun agressie kwijt moeten, zoeken ze iemand van hun eigen postuur en rang. In deze bavianengroep worden veel meer gevechten tussen ongeveer even sterke mannetjes gerapporteerd dan in andere groepen, waar agressieve mannetjes liever gemakkelijker slachtoffers zoeken.

Het moge duidelijk zijn dat pesten zó diep in onze genen zit, dat we het waarschijnlijk nooit helemaal kunnen uitbannen. Maar dat neemt niet weg dat elke situatie drastisch kan verbeteren. Want wat bavianen kunnen, dat kunnen wij natuurlijk ook.

Images: Baviaan door Roland van Stokkom via Flickr | Kraai mobt roofvogel door Channel City Camera Club via Wikimedia Commons 

 

Mijn gekozen waardering € -